Ձիթողցոնց տուն. Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարան

Հայաստանի թանգարանների մեջ, իրավամբ, իր ուրույն տեղն ունի Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարանը, որը երկար տարիներ է, ինչ տեղացիներն անվանում են Ձիթողցոնց տուն: Շինությունը գտնվում է կենտրոնական հրապարակից ոչ հեռու, Հաղթանակի պողոտայում, Սերգեյ Մերկուրովի թանգարանի, այժմ նաև նորակառույց Սբ. Խաչ կաթոլիկների եկեղեցու հարևանությամբ:

Թանգարանի ընդհանուր տեսքը

1830-ական թվականներից հետո, երբ Արևմտյան հայաստանից Ալեքսանդրապոլ են գաղթում նախկինում քաղաքաբնակ ընտանիքները, նրանք իրենց հետ բերում են նոր բնակելի տան գաղափարը: Գոյություն ունեցող բնակելի տները ձևափոխվում և լրակառուցվում են նոր նշանակության սենյակներով: Առաջին հերթին դա վերաբերում է բնակելի սենյակի /չայի օդա/ և ննջարանների առաջացմանը:

Փոփոխվում է նաև տնտեսական հատվածը: Կրճատվում կամ հեռացվում են կենցաղային սենյակները` անասնագոմը, մարագը: Դրանց փոխարեն կառուցվում են բնակելի սենյակներ կամ ընդլայնվում է բակը, որը նույնպես ստանում է քաղաքային տարածությանը բնորոշ հատկանիշներ: Փոփոխության են ենթարկվում ոչ միայն տների ներքին կառուցվածքը, այլև արտաքին տեսքը, հարդարանքը, համաչափությունները:

1860-80-ական թվականներին կառուցված բնակելի տներն այնքան են տարբերվում նախորդ  /և հաջորդող/ ժամանակներում կառուցվածներից, որ  արժանիորեն կարող են դասվել ճարտարապետական նոր ոճի նմուշների շարքին:

Նրբանցք, որից բարջրանում են վերին հարկ

Այս ոճը, որը մենք անվանում ենք <<60-ականների>> կամ <<տեղական>>, ենթադրում է սև ու կարմիր տուֆի համատեղ օգտագործում, բավականին լայն, շեշտված, սպիտակ կարեր /ղայթան դարզ/, կիսաշրջանաձև պատուհաններ, թույլ ընդգծված ճակտոններ:

Վերը նկարագրվող ոճի լավագույն նմուշներից է Գյումրիում հայտնի Ձիթողցոնց տունը, որի շենքն այժմ հատկացված է Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարանին: Այն կառուցվել է 1872 թվականին, այն բանից հետո, երբ չորս եղբայրներ Արևմտյան Հայաստանի Ձիթող գյուղից գաղթում են Գյումրի: Իրենց բազմանդամ ընտանիքի համար նրանք մեծ առանձնատուն են կառուցում, որը դառնում է նաև ժամանակի հայտնի շահութաբեր տներից մեկը: 

Թանգարանի ցուցասրահներից

 Տունն ունեցել է շատ սենյակներ ու մեծ բակ, որոնք այժմ թանգարանի ցուցասրահներն են: Այն կառուցված է սև ու կարմիր տուֆով, ունի շեշտված սպիտակ կարեր, ինչն էլ տեղացիներն անվանում են ղայթան դարզ: Շինությունն ունի կիսաշրջանաձև կամարակապ պատուհաններ: Թվում է, թե Գյումրիում բացի այս շինությունից այլև ոչ մի այլ հարկում չէր կարող տեղ գտնել քաղաքային կենցաղի թանգարանը: Որպես թանգարան շահութաբեր տունը հանրության առաջ իր դռները բացել է 1984 թվականից:

Թանգարանի ցուցասրահներից

Թանգարանի ցուցասրահներում ներկայացված են 19-րդ դարի 60-ական թվականներից մինչև 20-րդ դարի 20-ական թվականներն ընկած ժամանակահատվածի Ալեքսանդրապոլի ինքնավարությունը, առավել տարածում գտած արհեստները, հասարակական կենցաղն ու հոգևոր մշակույթը։

Ցուցադրությունն ընդգրկում է Ալեքսանդրապոլ քաղաքի սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական և մշակութային կյանքի զարգացման պատմությունը 19-րդ դարի 30-ական թթ. մինչև 20-րդ դարի 20-ական թթ. ընկած ժամանակահատվածը։

Սբ. Գեորգի, Սբ. Ամենափրկիչ, հետին պլանում Պլպլան ժամ և  Հայ կաթոլիկների եկեղեցիները քաղաքի մանրակերտում

 Ցուցասրահներից մեկում հին Ալեքսանդրապոլի քարտեզն է, մյուսում` քաղաքի մանրակերտը`  հինգ եկեղեցիներով, հարթ կտուրներով տներով ու շուկայով: Մանրակերտին նայելիս հայտնվում ես 1800-ականների Գյումրիում, զգում հին քաղաքի շունչը: Մյուս ցուցասրահում կարելի է պատկերացում կազմել գյումրվա արհեստների մասին` դարբիններ, պղնձագործներ, ժամագործներ, անվագործներ և այլն: Յուրաքանչյուր արհեստ Գյումրիում ունեցել է իր դրոշը, իր խորհրդանիշը: Սենյակներից մեկը նվիրված է գորգագործությանը: Պատից կախված են Ալեքսանդրապոլում գործված գորգեր, ինչպես նաև ցուցադրված են այն գծագրերն ու նախշերը, որոնց հիման վրա գործվել են արվեստի այս յուրահատուկ նմուշները:

Թանգարանի ցուցասրահներում վերականգնված է նաև գյումրեցի արհեստավորի և ունևոր խավի բնակարանների ներքնատեսքը։ Մի սենյակում շքեղ կահույք է, մյուսում` հասարակ սեղան ու աթոռ, մի պահարան` հին սպասքով: Սենյակներից մեկում գյումրվա ֆայտոնն է, մյուսում` լուսամուտի մոտ կանգնած աղջիկը, ով մինչ օրս դուրս է նայում: Թանգարանում ներկայացված է նաև հին գյումրեցի կնոջ կերպարը: Ցուցադրվում է նրա տարազը` արդուզարդով հանդերձ:

Այս թանգարանն ասես Գյումրու այցեքարտը լինի ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս: Իր հին շնչով ու գեղեցկությամբ այն գրավում է հազարավորների ուշադրությունը: Այս շենքը, ինչպես նաև Գյումրիում պահպանված մի քանի այլ շինություններ ու փողոցներ առավելագույնս տալիս են հին Ալեքսանդրապոլի նկարագիրը` նեղ փողոցներ, աղյուսե տներ, ավելի ուշ նաև սև ու կարմիր տուֆ…Սա է հին գյումրին, որի մի մասնիկն ապրում է մինչև օրս:

Դե եսիմ` Գ.Ն.

Դժբախտ սիրո թանգարան

Աշխարհի տարօրինակ թանգարանների շարքում տեղ է գտել նաև Խորվաթիայի Դժբախտ սիրո թանգարանը, որտեղ ցուցանմշուշները ոչ երջանիկ ավարտ ունեցող սերերի խորհրդանիշներն են: Մարդիկ աշխարհի տարբեր անկյուններից այստեղ են բերել այն առարկաները, որոնք կարող են սիմվոլիկ կերպով արտահայտել դժբախտ սերը: Խորվաթիայի այս թանգարանը հիմնվել է այն բանից հետո, երբ նկարիչ զույգերը բաժանվել են և հասկացել, թե ինչքան դժվար է ապրել իրենց անցած  սերը հիշեցնող առարկաները տեսնելով: Նրանք սկսեցի հավաքել այդ առարակները, ինչի արդյունքն էլ դարձավ Զագրեբի Դժբախտ սիրո թանգարանը: Մինչ այս նման թանգարաններ կային նաև Ստամբուլում և Նյու Յորքում: Թանգարանն ամեն շաբաթ ունենում է շուրջ 1000 այցելու, իսկ նմուշների մեծ մասը բերվում է Մեծ Բրիտանիայից, ինչը վկայում է այն մասին, որ այստեղ կոտրված սրտերը շատ են …

Մատենադարան

Շատ ուսումնասիրողներ Երևանի Մատենադարանը համարում են աշխարհի 100 թանգարաններից մեկը, որն ունի հսկայական ձեռագրերի պահոց և վաղ ժամանակներից պահպանված մուշներ: Երևանի Մատենադարանը հին ձեռագրերի և փաստաթղթերի պահպանման և ուսումնասիրման կենտրոն է։ Գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանում և կրում է հայ գրերի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի անունը։ Ունի ձեռագրերի և միջնադարյան գրքերի աշխարհի ամենախոշոր հավաքածուներից մեկը։ Այն հայերեն ձեռագիր մատյանների ամենախոշոր պահոցն է (հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ-թանգարան)։ 

 


  










Ստեղծվել է 1921 թ-ին՝ Էջմիածնի մատենադարանի հիմքի վրա, և առաջին գիտահետազոտական հաստատությունն է Հայաստանում։ Նախկինում այն կոչվել է Կուլտուր-պատմական ինստիտուտ Մատենադարանի մասին առաջին տեղեկությունները մեզ են հասել V դարից։ Ըստ Ղազար Փարպեցու` Էջմիածնի կաթողիկոսությանը կից գործել է գրատուն, որտեղ պահվել են հայերեն ու հունարեն մատյաններ։ V դարի սկզբից Հայաստանում և հայաշատ վայրերում գրվել և ընդօրինակվել են հազարավոր ձեռագիր (գրչագիր) մատյաններ, որոնք պահվել են վանքերի ու մենաստանների գրատներում ու մատենադարաններում։ Միջնադարում ձեռագիր մատյաններին մշտապես սպառնացել է օտար նվաճողների ավարառության ու ոչնչացման վտանգը։ 

 













Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ՝ 1170թ. սելջուկ-թուրքերը գրավել են Բաղաբերդ ամրոցը և կողոպտել Տաթևից ու շրջակա այլ վանքերից այնտեղ հավաքված շուրջ 10.000 ձեռագիր, իսկ Կիրակոս Գան ձակեցին պատմում է, որ օտար նվաճողները 1242թ. Կարին քաղաքի մատենադարանից հափշտակել են բազմաթիվ մատյաններ։ 1298թ. եգիպտական մամլուքների արշավանքների հետևանքով ավերվել է Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սսի պետական գանձատունը։ Վերջին անգամ Էջմիածնի մատենադարանն ավերվել է 1804 թ-ին, որի մասին վկայություն ունի Ներսես Ե Աշտարակեցին: Ցեղասպանության տարիներին ոչնչացվել են Արևմտյան Հայաստանի ոչ միայն մշակութային կենտրոնները, այլև հազարավոր ձեռագիր մատյաններ։ Հատկապես մեծ վնաս է կրել Կտուց Անապատը, որտեղ մինչև 1915 թվականը պահվում էր մոտ 500 կտոր ձեռագիր, սակայն միայն 202-ն է հաջողվել տեղափոխել Մատենադարան։

Բազմաթիվ ձեռագրեր փրկվել են եղեռնից մազապուրծ հայերի շնորհիվ։ Այդուհանդերձ, Երևանի, Էջմիածնի և աշխարհի բազմաթիվ քաղաքների Երուսաղեմ, Վենետիկ, Վիեննա, Նոր Ջուղա, Բեյրութ, Մոսկվա, Ս. Պետերբուրգ, Թիֆլիս, Փարիզ, Լոնդոն, Նյու Յորք, Լոս Անջելես և այլն) գրադարաններում ու թանգարաններում պահվում են շուրջ 31.000 հայերեն ձեռագրեր։ 1920–30-ական թվականներին Մատենադարանի հավաքածուն համալրվում է բերված,Վասպուրականից և Տարոնից ԽՍՀՄ տարածքի հայկական վանքերից ու եկեղեցիներից հավաքված, Մոսկվայի հայոց ազգագրական ընկերությունից ու Ներսիսյան դպրոցից, Նոր Նախիջևանից, Նոր Բայազետից, Կարինից, Թավրիզի առաջնորդարանից, Երևանի պետական թանգարանից և այլ վայրերից ստացված, ինչպես նաև զանազան անհատների նվիրած կամ վաճառած ձեռագրերով, որոնք ցուցակագրվել ու նկարագրվել են։ 1939 թ-ին Մատենադարանն Էջմիածնից տեղափոխվել է Երևան` Հանրային գրադարան։ 1945 թ-ին ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով Երևանում սկսվել է Մատենադարանի շենքի կառուցումը և ավարտվել 1957 թ-ին։ 1959 թ-ին Մատենադարանը տեղափոխվել է նորակառույց շենքը. արտաքուստ կիրառված են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ, իսկ ներսում՝ հիմնականում միջնադարյան ճարտարապետության ձևերն ու լուծումները։ Գլխավոր ճակատի խորշերի միջնապատերի առջև Մ. Խորենացու, Ա. Շիրակացու, Մխ. Գոշի, Թ. Ռոսլինի, Ֆրիկի, Գ. Տաթևացու բազալտե արձաններն են, իսկ ներքևի փոքրիկ հրապարակում՝ Մ. Մաշտոցի և Կորյունի: