20-րդ դարը արվեստում թողնում է
տասնյակ իզմեր, սրանցից առաջինը ֆուտուրիզմն է`
ապագայի արվեստը: Այն արվեստի ու գրականության մեջ ծագած ձևապաշտական ուղղություն է, որը ժխտում էր ռեալիզմը, հրաժարվում ամբողջ կուլտուրական ժառանգությունից ու իրեն ժամանակակից արվեստից և փորձում ստեղծել նոր ոճ, որն իբրև թե պետք է կործաներ բոլոր ավանդույթները և ավանդական արվեստի սկզբունքներն ու ոճերը:
 |
| Ջակոմո Բալլա. Վազող շան շարժումը. 1912թ. |
Ֆուտուրիզմը (լատ.` futur-ապագա,
futurism-ապագայապաշություն) ավանգարդ արվեստի շարժում է։ Այն հղացել է Իտալացի բանաստեղծ Ֆիլիպպո տոմազզո մարինետտին (<<Կարմիր շաքար>> պոեմի հեղինակ): 1909թ. փետրվարի 20-ին Մարինետտին ֆրանսիական Լը Ֆիգարո հանդեսում հրապարակում է Ֆուտուրիզմի մանիֆեստը`ծնունդ տալով այս շարժմանը: Մանիֆեստը հայտարարում է անցյալի վերջը և ապագայի արվեստի ծնունդը: Իսկ 1910թ. մարտի 3-ին Թուրինի Կեարելլա թատրոնում հրապարակվում է Ումբերտո Բոչչոնիի կազմած Ֆուտուրիստ նկարիչների մանիֆեստը, որը գրված էր իտալացի երիտասարդ ֆուտուրիստ նկարիչների համար: Մանիֆեստի հիմնական բբովանդակությունը հետևյալն էր. "Մեր պոեզիայի գլխավոր տարրերն են լինելու քաջությունը, ըմբոստոթյունը և բողոքը. առանց ագրեսիայի գլուխգործոցներ չեն ստեղծվում": Ծրագրեր և մանիֆեստեր ֆուտուրիստներն ունեին ավելի շատ, քան ստեղծագործություններ: Օրինակներից են "Կալանենք արևի լույսը", "Մանիֆեստ "Մոնմարտրի" դեմ" և այլն:Մանիֆեստի մեջ
մտնում էին հետևյալ կետերը`
·
պետք է արհամարվեն նմանակման բոլոր ձևերը, իսկ ինքնատիպության բոլորձևերը պետք է փառաբանվեն
·
պետք է ապստամբել ներդաշնակություն և ճաշակ բառերի բռնակալության դեմ։ Այսպիսով պետք է ջախջախել Ռեմբրանդտի, Գոյայի և Ռոդենի աշխատանքները
·
արվեստի քննադատությունները կամ անօգուտ են, կամ վնասակար
·
պետք է ազատվել բոլոր հնացած և ծեծված թեմաներից և արտահայտել արդի կյանքի՝ պողպատի, արագության, հպարտության, տենդի հորձանուտը
·
խելագար մեղադրանքը, որ օգտագործվում էր նորարարներին լռեցնելու համար, պետք է համարել ազնվական և պատվաբեր տիտղոս
·
նկարչության մեջ կոմպլեմենտարիզմը բացարձակ անհրաժեշտություն է, ինչպես ազատ ոտանավորը պոեզիայում և պոլիֆոնիան երաժշտության մեջ
·
համընդհանուր դինամիզմը նկարչության մեջ պետք է ներկայացվի որպես դինամիկ զգայություն
·
անկեղծությունն ու անարատությունը, ավելի քան որևէ այլ որակ անհրաժեշտ են բնության նկարագրման համար
·
շարժումն ու լույսը քայքայում են մարմինների նյութականությունը
 |
| Ումբերտո Բոչչոնի. Ապստամբած քաղաքը |
Մարինետտին ասում էր. «Մեր մեջ եղած տարեցները 30 տարեկան են, մենք 10 տարվա ընթացքում պետք է կատարենք մեր հանձնարարությունը, քանի դեռ չի եկել նոր սերունդը և մեզ չի նետել աղբամանը…»: Նա չսխալվեց, քանի որ 10 տարի
անց արդեն իրենց արվեստը չէր ընկալվում և չէր ընդունվում հասարակության կողմից:
Արվեստի
այս ուղղությունը ձևավորվում է Իտալիայում, և տարածում գտնում հատկապես
Ռուսաստանում: Ռուս հայտնի ֆուտուրիստ արվեստագետներ էին Մայակովսկին, Խլեբնիկովը,
Բենեդիկտ Լիվշիցը, Կռուչյոնիխը, Ելենա Գուռոն, Բուռլյուկ եղբայրները և այլք: Այս
իզմը արվեստում մնում է մոտ 10 տարի, ինչպես 20-րդ դարի գրեթե բոլոր ուղղությունները,
որոնք կայծակնային արագությամբ հաջորդում էին միմյանց: 1912թ. Փարիզում տեղի է
ունենում այս ոճի նկարիչների առաջին խմբակային ցուցահանդեսը: Իտալիայում
ֆուտուրիզմի առաջամարտիկներն են դառնում Կարլո Կարրան, Ջակոմո Բալլան, Ումբերտո
Բոչչոնին, Ֆրանչեսկո Բալիլլա Պրատելլան, Լուիջի Ռուսսոլոն, Ջինո Սեվերինին, Ալֆրեդո Գաուրո Ամբրոզին:
 |
| Ջակոմո Բալլա. Մոտոցիկլետի արագությունը. 1913թ. |
Ֆուտուրիստներին հետաքրքրում էր ոչ այնքան ստեղծագործության բովանդակությունը, որքան ֆորման: Նրանք մտածում էին նոր բառեր, ունեին գռեհիկ բառապաշար, փայլում էին պրոֆեսիոնալ տերմինների կիրառմամբ, ինչպես նաև փաստերի, պաստառների և աֆիշի <<լեզվի իմացությամբ>>: Ֆուտուրիզմին բնորոշ է ավանդական քերականությունից շեղումը. պոետը պետք է ազատ լիներ իր քերականության և ուղղագրության մեջ, պետ է կիրառեր ցանկացած բառ, որով կկարողանար արտահայտել իր մտքերը: Ինչ վերաբերում է կերպարվեստին, նրանք նկարում էին գնացք, ինքնաթիռ, մեքենաներ, մոտոցիկլետներ, այն, ինչ ստեղծել էր նոր քաղաքակրթությունը և այն ամենը, ինչը փառաբանում էր շարժումն ու ռիթմը: Մարինետտին ասում էր. «Ջերմությունը, որը գալիս է մի կտոր փայտից կամ երկաթից, մեզ ավելի է հետաքրքրում, քանի ժպիտը և կնոջ արդյունքները»: Ֆուտուրիստները համարում էին, որ նոր արվեստը պետք է լինի հինը քանդող, կործանող: Նրանք փառաբանում էին պատերազմներն ու հեղափոխությունը` որպես զառամյալ աշխարհի նոր երիտասարդություն: Կարելի է ֆուտուրիզմը դիտարկել որպես նիցշեականության և կոմունիստական պարտիայի մանիֆեստի ինքնատիպ խառնուրդ:
 |
| Կառլո Կարրա. Թատրոնը լքելիս. 1909թ. |
Դինամիկան և շարժումը փոխարինելու էին եկել անցյալի ստատիկ ֆորմաներին, քարացած իրականությանը, իսկ կերպարվեստում` քանդակներին, հաստոցային գեղանկարչությանը և դիմանկարներին: Լուսանկարչական ապարատն ու տեսախցիկը լրացնելու էին աչքի և գեղանկարչության ոչ կատարյալ միջավայրում եղած բացերը: Ֆուտուրիզմի գլխավոր արտահայտչամիջոցները շարժումն են, արագությունը, էներգիան, ռոբոտացումն ու մեխանիզացումը, ինչը շատ նկարիչներ հաղորդում են բավականին պարզ արտահայտչամիջոցներով: "Շարժումը, որը մենք ուզում ենք արտահայտել կտավի վրա, չի լինի համաշխարհային դինամիզմի մի ակնթարթ, այն կլինի հենց դինամիկ զգացողություն",-ասում էին ֆուտուրիստները: Շարժումը պատկերվում էր շատ հեշտությամբ: Մեթոդը նման էր մուլտիպլիկատորների աշխատանքին: Նկարները նման են կադրերի: Բոլոր շարժումները ցույց են տրված մեկ կադրում: Ավելի ուշ այս շարժումը բերում է աբստրակցիոնիզմի /Ջակոմո Բալլա-"Արագություն. բնանկար", "Գիծ-արագություն"/:
Ֆուտուրիստական գեղանկարչությանը բնորոշ է էներգիայով լեցուն կոմպոզիցիան, որտեղ ֆիգուրները կտրատված են, բաժանված անկյունների, աչքի են ընկնում տարբեր շարժումն ընդծող երկրաչափական ֆորմաներով` զիգզագով, գալարներով և այլն:
 |
| Ջինո Սեվերինի. Երկնագույն պարուհին |
Ֆուտուրիստական արվեստում պետք չէ փնտրել հոգեբանություն, խորություն, ներաշխարհ, զգացմունքներ: 1913թ. հրատարակվում է "Մեխանիկական արվեստի մանիսֆեստը": Սեվերինին և նրա համախոհները իրենց կտավներում մտցնում են մեխանիկական տարրեր` նմանաեցնելով գործերը ռոբոտների: Սակայն սա արդեն ֆուտուրիզմի մնացորդն էր և ոճը սկսում է դադարել գոյություն ունենալուց: Ֆուտուրիզմն այս ոճի արվեստագետները համարում էին ապագայի արվեստը, սակայն նրանց գործունեությունից ընդամենը մի քանի տարի անց ապագայի արվեստն արդեն այլ ուղղության ստեղծագործություններն էին…այսպես էր լինում 20-րդ դարի արվեստի իզմերից գրեթե յուրաքանչյուրի հետ:
Դե եսիմ` Գ.Ն.
