Դանայայի կերպարը արվեստում

Մի հունական առասպել կա Արգոսի Ակրիսիոս արքայի և նրա դստեր` Դանայա անունով աղջկա մասին: Ակրիսիոսին կանխագուշակում են, որ նա  մեռնելու է հարազատ թոռան ձեռքով: Սա իմանալով, արքան դստերը` Դանայային,  փակում է մեծ աշտարակում, որպեսզի նրան երկրի կտրիճներից ոչ ոք չսիրահարվի և չառևանգի: Սակայն աղջկա մոտ անձրևի տեսքով ներս է թափանցում աստվածների հայր Զևսը: Դանայայի ու Զևսի սիրո պատմությունից ծնվում է Պերսևսը: Ակրիսիոսը բարկանալով համհարզներին հրամայում է դստերն ու նորածին թոռանը դնել տակառի մեջ ու նետել ծովը: Այսպես էլ անում են, սակայն նրանց հաջողվում է փրկվել: Ժամանակ է անցնում, Պերսևսը դառնում է քաջ երիտասարդ: Մի անգամ սկավառակ նետելիս սկավառակը պատահաբար դիպչում է Դանայայի հորը, և կատարվում է կանխագուշակությունը....

Այս լեգենդը իր տարածումն է գտնում արվեստում և գրականության մեջ: Գրեթե միշտ նկարիչները պատկերում են Դանայայի և Զևսի հանդիպման տեսարանը, երբ կինը սպասում է սիրեցյալին, ով իր սենյակ է մտնելու անձրևի տեսքով:

Շատերը  Դանայային շփոթում են դանայուհիներից մեկի հետ, և այս կտավների անվանումները պարզապես որպես հայերեն թարգմանում "Դանայուհին", մինչդեռ իրականում կինը առնչություն չունի Դանայոսի 50 դստրերի` դանայուհիների հետ, ովքեր իրենց հարսանիքի օրը սրախողխող արեցին իրենց փեսացուներին, բացի մեկից: Այդ մեկը Հիպեմնեստրան էր, ով խղճաց իր երիտասարդ ամուսնուն` Եգիպտոսի 50 որդիներից մեկին` Լինքեոսին: Նրանց սերը աստվածները օրհնեցին և քաջ ու գեղեցիկ սերունդներ պարգևեցին նրանց: Վերը նշված Ակրիսիոսը նրանց թոռներից մեկն է, Դանայան` փաստորեն վերջիններիս ծոռը, իսկ կապը դանայուհիների հետ միայն ազգակցական է:

Անտոնիո Բելուչչի-Դանայան

Յան Գոսառտ-Դանայան

Հաճախ Դանայուհու կողքին իր սպասուհին է, ով պատրաստում է վերջինիս սիրեցյալի հետ հանդիպմանը....

Ռեմբրանդտ-Դանայան

Տինտորետտո-Դանայան

Տիցիան-Դանայան

 Հիմնականում  կնոջը պատկերում են հրեշտակներով շրջապատված, որոնց մեջ է նաև փոքրիկ Ամուրը:

Հորացիո Ջենտիլեսկի-Դանայան

Կորեջջո-Դանայան

Դանայուհուն պատկերեցին նաև հաջորդ դարերում,,,պատկերում են նաև մինչև մեր օրերը: Այսպիսին են տեսնում նրան 20-21-րդ դարերի ստեղծագործողները: Դանայուհուն նկարում են տարբեր իզմերում, փոխվել են   գույները, կերպարները, նույնիսկ սենյակը, որը կա ձևափոխված կամ ընդհանրապես չկա, սպասուհիներ և հրեշտակներ ևս չկան, սակայն նույնն է մնացել հիմնական թեման` սիրեցյալին սպասող կին....

Ռոդեն-Դանայան

Գուստավ Կլիմտ-Դանայան

Օլեգ Սերգեև- Դանայան

Անդրեյ Վասիլև-Դանայան

Տատյանա Գորշունովա-Դանայան

Դե եսիմ` Գ.Ն.

Սալոմեի կերպարը արվեստում

¹⁷Արդարեւ, ինքը՝ Հերովդէսն էր մարդ ուղարկել, ձերբակալել էր Յովհաննէսին, կապել նրան ու բանտարկել՝ իր եղբօր՝ Փիլիպպոսի կնոջ՝ Հերովդիայի պատճառով, քանի որ Հերովդէսը նրան իրեն կին էր դարձրել,
¹⁸եւ քանի որ Յովհաննէսը Հերովդէսին ասում էր. «Քո եղբօր կնոջը քեզ կին առնելը օրինաւոր չէ»։
¹⁹Եւ Հերովդիան ոխ էր պահել նրա դէմ ու ուզում էր նրան սպանել տալ, բայց չէր կարողանում,  ²⁰որովհետեւ Հերովդէսը վախենում էր Յովհաննէսից, քանի որ նրան գիտէր որպէս արդար եւ սուրբ մարդու, եւ նրան հովանաւորում էր ու նրան անսալով՝ շատ բաներ էր անում եւ քաղցրութեամբ լսում էր նրան։
²¹Սակայն մի յարմար օր եկաւ, երբ Հերովդէսը իր ծննդեան տարեդարձի ընթրիքն էր տալիս իր նախարարներին, Գալիլիայի մեծամեծներին եւ հազարապետներին։
²²Եւ երբ Հերովդիայի դուստրը ներս մտաւ եւ սկսեց պարել, դուր եկաւ Հերովդէսին եւ սեղանակիցներին. թագաւորը աղջկան ասաց. «Ուզի՛ր ինձնից, ինչ որ կամենում ես, եւ քեզ կը տամ»։
²³Եւ երդուեց նրան շատ անգամ, թէ՝ դու ինձնից ինչ էլ որ ուզես, կը տամ քեզ, մինչեւ իսկ իմ թագաւորութեան կէսը։²⁴Աղջիկը դուրս գնալով իր մօրն ասաց՝ ի՞նչ ուզեմ։ Եւ սա ասաց՝ Յովհաննէս Մկրտչի գլուխը։²⁵Եւ աղջիկը շտապով վերստին մտնելով թագաւորի մօտ՝ ասաց. «Ուզում եմ, որ հիմա ինձ տաս սկուտեղի վրայ Յովհաննէս Մկրտչի գլուխը»։ ²⁶Եւ թագաւորը սաստիկ տրտմեց, բայց իր երդումների եւ հրաւիրեալների պատճառով չուզեց նրան մերժել։
²⁷Եւ թագաւորը իսկոյն դահիճ ուղարկեց ու հրամայեց բերել Յովհաննէսի գլուխը։ Եւ սա գնաց գլխատեց նրան բանտում ²⁸ու նրա գլուխը սկուտեղով բերեց եւ տուեց աղջկան, եւ աղջիկը տարաւ տուեց իր մօրը։

                                                                                                                                      Մարկոս 6:18-28

Գուստավ Մորու-Սալոմեի պարը Հերովդեսի դիմաց

Կտակարանում սակայն Հերովդիայի դստեր անունը նշված չէ, բայց հայտնի է որ Հերովդիայի դստեր անունը Սալոմե է: Սա մեզ է հասել Հովսեփոս Փլավիոս պատմիչի «Հրեական հնախոսություն» աշխատաությունից: Սալոմեն Անտիպասի և Հերովդիայի խորթ դուստրն էր: Անտիպասի ծննդյան օրը Սալոմեն պարում է նրա համար, ու Անտիպասին այնքան է դուր գալիս պարը, որ նա խոստանում է Սալոմեին տալ այն ամենը, ինչ նա կցանկանա: Հովահննեսի գլուխը սկուտեղի վրա ուզում էր ոչ թե հենց աղջիկը, այլ Հերովդիան, քանզի երկու ավետրաններում էլ նշված է, որ մայրն է աղջկան այդպես «հրահանգում», քանզի ոխ էր պահել Հովհաննեսից , ու ուզում էր նրան սպանել:

Այս թեման մեծ արձագանք է գտել տարբեր ժամանակաշրջանների ստեղծագործողների մոտ:  Սալոմեին անդրադարձել են թե նկարիչները, որոնց գործերը ներկայացված են ստորև, թե գրողներն ու երաժիշտները: Օսկար Ուայլդը գրել է համանուն պիեսը, որի հիման վրա նույնիսկ ֆիլմ է նկարահանվել, իսկ Շտրաուսը գրել է օպերա:

Կառավաջո-Սալոմե

Վարդգես Սուրենյանց-Սալոմե

Բերնարդինո Լուինի-Սալոմե

Հակոբ Գյուրջյան-Սալոմե

Գուստավ Կլիմտ-Սալոմե

  Դե եսիմ` Գ.Ն.

Մոդիլյանիի մուսան` Ժանն Էբյուտեռն

     Այն, որ Ամադեո Մոդիլյանիի  անունը  շրջապատված է լեգենդներով, զարմանալի չէ: Իր ճակատագրով, իր խառնվածքով, հրապուրող իր անձի անհատականությամբ նա կարծես արդեն ստեղծվել էր դրա համար: Նա ուներ բնատուր նկարչի սիրտ, դրա համար Ամադեո Մոդիլյանիի կյանքը, նրա ճակատագիրը եւ գեղանկարչությունը ներծծված է եղել մեկ իմաստով: Նա ապրում էր ինքն իրենով, իր ժամանակով ու իր արվեստով, ոչինչ չէր անում ցուցադրվելու համար, եւ դա էր պատճառը, որ ամբողջ կյանքում համարյա չճաշակեց հաջողության համը:

Ժանն Էբյուտեռնի  դիմանկարը

    Ամադեո Մոդիլյանիի լավագույն աշխատանքների ստեղծման ժամանակահատվածը 1910-ական թթ. երկրորդ կեսն էր, երբ Եվրոպան ապրում էր այնպիսի հեղաշրջումներ ու ցնցումներ, որպիսին  մինչ այդ վիճակված չէր ապրել. ամբողջ աշխարհը ցնցվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից, մահը դարձել էր սովորական երեւույթ, իսկ ողբերգությունը՝ համարյա  պարտադրանք: Արվեստը նետել էր շատերին անլուծելի խնդիրների մեջ: Դրանից անմասն չէր մնացել նաեւ մեծ նկարիչը, ում  նույնպես վիճակվել էր  ապրել 20-րդ դարի ցնցումները, ինչպիսին կարող էր ունենալ միայն  նոր դարաշրջանը: Ամադեո Մոդիլյանին սկսեց նկարել դարի 20-ականների սկզբից՝ արվեստում ամենահանդուգն խոսքն ասելու շրջանում: Բայց նա չէր մոտենում «վայրի»-ի հետ եւ չդարձավ կուբիստ, չնայած ընկերություն էր անում  բանաստեղծ Գ. Ապոլիների հետ, եւ երկար ժամանակ անցկանցում էր նշանավոր Ռոտոնդո սրճարանում  Պիկասոյի եւ Լեժեի հետ: Նա չդարձավ նաեւ ֆուտուրիստ, իսկ կրելով Սեզանի ազդեցությունը՝ մեծ ֆրանսիացու գեղանկարչական  փորձերից  ստեղծեց իր սեփական հետեւությունները:
 

Նստած Ժաննը

   Ծնվելով իտալական Լիվոռնո քաղաքում՝ Մոդիլյանին 22 տարեկանում արդեն Փարիզում էր, չնայած ողջ կյանքում պահպանեց  հավատարմությունը  իր սիրելի Տոսկանիայի հանդեպ: Հավատարմությունը ոչ թե կայանում էր նրանում, որ նա հաճախ էր հիշում  իր հայրենի քաղաքը, այլ նրանում, որ ինչպես իր ստեղծագործություններում, այնպես էլ  հենց իր մեջ միշտ ապրում էր Իտալիայի, Վերածննդի, Բոտիչելլիի, 15-րդ դարի վերջին ֆլորենտական վարպետների մասին երազները:  Բայց Մոդիլjանիի՝ ներդաշնակության հասնելու երազանքը այդպես էլ մնաց  միայն երազանք, որովհետեւ դարի ցնցումները  չէին կարող չփոփոխել վերջիններին: Նկարիչը չափազանց հին էր  նրանց համար, ովքեր ձգտում էին բացահայտել  ցանկացած նորը,  նաեւ չափազանց անհասկանալի էր քաղքենիների համար: Դա էլ Մադիլիանիի չգնահատված լինելու պատճառներից էր, բայց եւ այնպես դա էր պատճառը նաեւ այն փառքի, որը ձեռք բերվեց նկարչի մահվանից հետո:

   Նա չէր նկարում բնանկարներ եւ նատյուրմորտներ. ամենանորաձեւ ժանրերը իր ժամանակի նա բացառել էր կարծես իր արվեստում:  Նա նկարում էր դիմանկարներ, եւ կանայք նրա կտավներում ամենից հաճախ խորասուզված էին, իրական կյանքից կարծես առանձնացված իրենց պոետիկ  թախիծով: Ամադեո Մոդիլյանիի դիմանկարներում կարծես ներկա էր ինքը՝ նկարիչը՝ իր պոետիկ հոգով, փափուկ կարեկցությամբ՝ մարդկանց եւ անվստահությամբ՝ վաղվա օրվա նկատմամբ: Բայց բացի նկարչից, այդ կտավներում  ապրում է  պատկերված յուրաքանչյուր կերպարի բնավորությունը: Կարելի է նույնիսկ ասել, որ 20-րդ դդ.  հազվադեպ է  որեւէ մեկին հաջողվել այնպես պատկերել բնանկարային կերպարի բնավորությունը, ինչպես Մոդիլյանիի մոտ:  Նա հաճախ նստեցնում էր իր մոդելներին աթոռին կամ բազմոցին, ձեռքերը դնել տալիս ծնկներին կամ ազդրերին, երբեմն թույլ էր տալիս նայել նկարչին, ինչպես ֆոտոապարատի օբյեկտիվին, եւ ըմկղմում էր նրանց դանդաղկոտ շարժման զգացողությամբ:

    Որպես նկարիչ՝ Ամադեո Մոդիլյանին չէր ուզում ճանաչել ոչ մեկին, բացի մարդուց: Նրան այլեւս ոչինչ չէր հետաքրքրում, ո՛չ ծառեր, ո՛չ զբոսայգի, ո՛չ ծով, ո՛չ արեւ,  ո՛չ երկնագույն մառախլապատ հեռավորությունները:  Դրա փոխարեն նա նկարում էր սրճարանների բազնաքանակ այցելուների, անում էր հարյուրավոր գծանկարներ մեկ օրում, ծածկում էր իր կտավները ծանոթների պատկերներով, նկարում էր հասարակ մարդկանց, բնորդների, երեխաների, արվեստի մարդկանց կամ արվեստով հետաքրքրվողների:

   Դիմանկարի ժանրում Ամադեո Մոդիլյանին  զարգացնում է  իր անընդօրինակելի ստեղծագործական կեցվածքը, իր գեղանկարչական կանոնը: Դա նրա սեփական նկարչական մանիերան էր /կեցվածքը/, որը գտնելուց հետո, նա չփոփոխեց: Նկարիչը միայն զարգացնում եւ խորացնում էր այն, մինչեւ որ չդարձավ անհատական կանոն եւ չգիտակցեց որպես «ճանապարհ», որպես նկարչական գաղափար:  Դիմանկարի գաղափարը  Մոդիլյանին գտավ, երբ նկարեց իր կնոջը՝ երկար վզով:
 

ևս մեկ դիմանկար Ժանն Էբյուտեռնից

   Նրա նկարները բովանդակում են անհամեմատ ավելին, քան դա բացվում է դատարկ հայացքից: Սահուն նայվածքով դիտելու դեպքում ընդգծվում են ընդհանուր տիպիկ դեմքը՝ հաճախակի պատկերված  հարթ դեմքը՝ նշաձեւ աչքեր, թիաձեւ կամ երբեմն թեթեւակի թեքված քիթ,  ոչ մեծ բերան՝ կծկված շրթունքներով, ընդ որում այդ ամենը պատկերված է երկարացված եւ նեղացված՝ երկար վզով կամ լիովին բացակայող վզով, զուսպ կեցվածքով, վերջապես, հնչեղ, վառ, չնայած եւ պարզ գույներով: Բայց ավելի սեւեռուն հայացքի դեպքում Մոդիլյանիի դիմանկարային կտավներում արտահայտված է ավելին: Նրա բոլորր մոդելները օժտված են անհատականությամբ, ընդ որում նկարիչը դրան է հասել արտահայտչամիջոցների մեջ բավականին ժլատությամբ, չնայած կիրառելով հատուկ գեղանկարչական միջոցներ՝ մոդելների գլուխների թեթեւակի թեքվածություն, ձեռքի փոփոխված դիրքով, գծված քթով, ուրվագծված բերանով՝ հեգնական, մռայլ կամ զգայական:

      Այն հանդիմանությունը, թե Մոդիլյանիի բոլոր դիմանկարները «մեկ» դեմքով են, կորցնում է իր  ճշմարտացիությունը, երբ նայում ես Ժանն Էբյուտերի դիմանկարին: Վ. Վիլենկինը՝  Մոդիլայիի մասին իր մենագրությունում հաղորդում է, որ  Ժանն ու Ամադեոն հանդիպել եւ ծանոթացել են 1917թ. հուլիսին կարնավալի ժամանակ: Դրան դժվար է հավատալ, քանի որ տվյալ ժամանակահատվածում Մոդիլյանիի կերպարը կարծես չի կապվում կառնավալի հետ: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ նկարիչը առաջին անգամ տեսել է Ժանն Էբյուտերին  Կոլարոսսիի Ակադեմիայում եւ անմիջապես ուշադրություն է դարձրել շագանակագույն, ծանր, շողշողացող հյուսերով   եւ  գունատ դեմքով աղջկան:
     Շուտով Ժանն Էբյուտեռնը դառնում է նրա կինը եւ կիսում է  նկարչի հետ անկայուն կյանքի  դժվարություններն ու ձախորդությունները:  Կենցաղային դժվարությունների հետ ավելանում էին նաեւ Մոդիլյանիի ստեղծագործական տանջանքները, բայց Ժանն Էբյուտերնը  միշտ նրա հետ էր. անտրտունջ կերպով ընդունում էր դժվարությունները, կարծես դա նրա համար  սովորական էր:

   "Ժանն Էբյուտեռնի դիմանկարը դռան ֆոնին" Մոդիլյանիի վերջին գործերից էր, հնարավոր է՝ ամենավերջինը: Ժաննի մոտ նկատելի են մայրանալու նշաններ: Դիմանկարը նկարելու ժամանակ  իրականում կինը սպասել է իր երկրորդ երեխային: Այդ դիմանկարը համարվում է Մոդիլյանիի լավագույն աշխատանքներից մեկը: Այն պարունակում է  այն, ինչը կոչվում է «մաքուր տոսկանական էլեգանտություն»: Տառապած, բայց համբերատարությամբ իր խաչը տանոջ կինը պատկերված է  տաք եւ կարեկցող մանկական միամտությամբ: Ժանն Էբյուտերի կերպարի ներշնչվածությունը հասնում է անհասանելի բարձրության: Վերջին աշխատանքում Մոդիլյանին ձեւի առումով շատ քիչ է փոփոխություններ կատարել, մենք տեսնում ենք ավելի խորը ներթափանցում մարդկային զգացմունքների, էության մեջ, եւ դա տալիս է նկարին առանձնահատուկ ամբողջականություն:

Ժանն Էբյուտեռնի դիմանկարը դռան ֆոնին

   Ինչպես Ժանն Էբյուտեռնի դիմանկարում է կինը թվում փխրուն, անպաշտպան եւ դատապարտված, այդպիսին եղել է ցանկացած իրավիճակում: Երբ Ամադեո Մոդիլյանին մահանում է հիվանդությունից, նա մենակ մոտենում է իր Ամադեոյի մարմնին եւ երկար  նայում է նրան: Վերադառնալով տուն՝ նա չի լալիս, բայց ամբողջ ժամանակ լռում է:  Լուսադեմին՝ առավոտյան ժամը չորսին, Ժաննը նետվում է վեցերերդ հարկի պատուհանից եւ կնքում մահկանացուն իր երեխայի հետ, որին վիճակված էր մահանալ դեռ չծնված…

Նյուը պատրաստեց Վարդուհի Կարապետյանը